DOLMENY – GROBOWCE SPRZED 4000 LAT W GALILEI
W północnym Izraelu archeolodzy badają największy dolmen Lewantu zbudowany z 50-tonowych głazów, które mogą rywalizować rozmiarami z tymi w Stonehenge.
Około 4000 lat temu mężczyzna, kobieta i dziecko zostali pogrzebani w kurhanie pod ogromną płytą bazaltu na zboczu wzgórza w Dolinie Hula. Obok nich pozostawiono ofiary w ceramicznych naczyniach, a ponad ich głowami wyryto w kamieniu tajemnicze symbole.
Odkrycie to zmienia nasze pojęcie o mało znanych ciemnych wiekach w Lewancie, jakie nastąpiły po upadku miast wczesnej epoki brązu.
Wspomniany powyżej grobowiec składał się z kamieni ustawionych w prosty stół – archeolodzy nazywają takie struktury dolmenami. To jeden z dolmenów odkrytych niedawno na wielkim polu grobowców, badanym od niedawna w dzisiejszym północnym Izraelu. Wielokomorowy kurhan, w którym znaleziono trzy szkielety, wyróżnia się jednak spośród innych.
Wykopaliska wśród dolmenów niedaleko kibucu Szamir w Dolinie Hula rozpoczęły się po tym, jak Gonen Szaron, profesor college’u w Tel Awiwie, odkrył w 2012 r. rysunki naskalne. Pole po raz pierwszy opisano w latach pięćdziesiątych.
Dolmeny rozsiane są po Wzgórzach Golan, a także w Libanie, Syrii i Turcji. Niedawne badania na Wzgórzach wykazały istnienie ponad 5 200 monumentalnych skalnych grobowców; na polu Szamir znajduje się ich ponad 400.
„Dolmeny stanowią pewien problem” – powiedział Szaron w wywiadzie. „Trudno jest je datować, bo należą w bardzo oczywisty sposób do krajobrazu i ludzie korzystają z nich, odkąd zostały zbudowane około 4000 lat temu. Czytamy o nich w Talmudzie, korzystali z nich Rzymianie, więc kiedy zaczynamy je opracowywać, są problemy z datami. Obecnie istnieje rodzaj konsensusu, że dolmeny w Galilei i Golan powinno się datować na środkową epokę brązu.”
W oparciu o znalezioną w grobach ceramikę oraz okres czasu, jaki wiąże się z tym stylem pogrzebów, czas powstania dolmenów szacuje się na czasy między wczesnym a środkowym brązem – około 2350 do 2000 r.p.n.e.
Dotychczas archeolodzy sądzili, że w okresie tym upadły dobrze zorganizowane państwa-miasta, mieściny opustoszały i zakończyły się też uprawy prowadzone na większą skalę. Niektórzy uczeni łączą nagłą zmianę klimatu – na chłodniejszy i bardziej suchy – jaka miała miejsce ok. 4200 lat temu, z upadkiem społeczeństw na całym Bliskim Wschodzie, w tym również w Lewancie.
Szaron wyjaśnia: „Wszystkie te miasta znikły. Potem nastąpiło kilkaset lat pustki” – dopóki nie pojawiły się wielkie miasta środkowej epoki brązu: Megiddo, Hazor, Aszkelon, Lachisz.
W tym przejściowym okresie społeczeństwo zdecentralizowało się w niewielkie wioski i wędrujących nomadów; uczeni zakładali, że warunki społeczne nie sprzyjały powstawaniu monumentalnej architektury.
„Tu zaś mamy ten dolmen” – mówi Szaron; gigantyczne groby, które zmuszają archeologów do zrewidowania ich pojęcia o tej epoce.
Na polu Szamir rozsiane są setki dolmenów, ale „jeden się wyróżnia, nawet wśród gigantów” – napisano w artykule o badaniach. „Dolmen nr 3 to największy obiekt w Szamir, a także, o ile nam wiadomo, jeden z największych, jakie znane są w całym Lewancie.”
Głaz wieńczący grób ma blisko cztery metry długości i prawie tyle samo szerokości, niecałe 30 centymetrów grubości i waży ponad pięćdziesiąt ton. Dla porównania – kamienie postawione w Stonehenge, które jest nieco starsze od pola Szamir, ważą około 25 ton. Kamienie składające się na dolmen #3 ważą w sumie około 400 ton.
Jest to również pierwszy złożony „wielo-dolmen” odkryty w Lewancie, z co najmniej czterema komorami, co wskazuje na jakiś rodzaj społecznej hierarchii.
Na spodniej stronie ogromnej płyty wyryto w wulkanicznej skale 14 znaków – wszystkie są oparte na jednym motywie: pionowej linii z łukiem na jednym z jej końców. Trójwymiarowy skan rzucił nieco światła na technikę, jaką wykorzystano przy ich rzeźbieniu.
Każdy kształt ma nieco inną długość linii i kształt łuku. Archeolodzy nie wiedzą, co mogą oznaczać, ale jedna z hipotez mówi, że to „symboliczne przedstawienie duszy zmarłych”, być może wskazujące ścieżkę pochowanych. Naukowcy mówią, że znalezienie sztuki naskalnej w kontekście architektonicznym ro rzadkość.
Patyna wewnątrz kształtów jest taka sama, jak na reszcie bloku, co sugeruje, że pochodzą one z tego samego okresu, co dolmen.
Pod powierzchnią komory w dolmenie archeolodzy znaleźli pozostałości dziecka mającego 8-10 lat, młodej osoby oraz dorosłego w wieku 35-45 lat. Wszystkich pogrzebano mniej więcej w czasie wzniesienia dolmenu. Kości zostały zebrane i pochowane w innym grobie.
„Pomimo znacznej fragmentacji tkanka kostna zachowana była zaskakująco dobrze i możliwa była identyfikacja szczątków wszystkich części szkieletu, od czaszki po nogi” – mówią naukowcy. Starają się obecnie określić ich wiek za pomocą węgla radioaktywnego, ale „jest to trudne ze względu na to, że struktura chemiczna nie jest dobrze zachowana”.
Obecność koralików w późniejszego okresu wskazuje, że dolmen był wykorzystany ponownie później, niż pochowano w nim powyższe trzy osoby.
Podsumowując, można powiedzieć, że złożone zwyczaje pogrzebowe dolmenów Szamiru, hierarchia i symboliczna sztuka rzucają wyzwanie pojęciu naukowców o tamtejszym społeczeństwie w tym okresie.
Jak pisał Bill Bryson w odniesieniu do Stonehenge: „Trzeba sobie wyobrazić nakłonienie sześciuset osób do pomocy przy ciągnięciu pięćdziesięciotonowego głazu przez około 25 kilometrów, a następnie przy ustawieniu go w pionie – po czym stwierdza się: dobra, chłopaki – potrzebujemy jeszcze ze dwadzieścia takich kamieni, a potem kamienie do położenia w poziomie na górze i może ze dwa tuziny zgrabnych kamieni z Walii – i będzie można zrobić imprezę! Ktokolwiek stał za budową Stonehenge, miał niebywałe zdolności motywacyjne.”
To samo można powiedzieć o polach dolmenów w Galilei i Golan.
„Chociaż nie mamy żadnych standardowych dowodów archeologicznych, takich jak miasta czy tele, nie znaczy to, że nia ma nic innego” – stwierdził Szaron. Imperium mongolskie, jedno z największych lądowych imperiów w historii, stworzyli mieszkańcy namiotów, którzy zostawili bardzo niewiele śladów.
„Dolmeny wskazują, że mamy do czynienia z o wiele bardziej złożonym systemem władzy. Zbudowanie takiego dolmenu wymaga zebrania odpowiedniej liczby ludzi, wyżywienie ich, zapewnienie im miejsca; konieczna jest wiedza o architekturze i budowaniu, musi być jakiś szef. Ktoś musi tym ludziom mówić, co mają robić.”
Zdjęcia dolmenów w różnych częściach świata: Wikipedia - Dolmen
Ilustracje (źródło - The Time of Israel):
- Dolmen w północnej Galilei
- Kształty wyryte w bazalcie przykrywającym dolmen
- Kości i ceramika w centralnej komorze dolmenu nr 3
- Rozmieszczenie dolmenów w okolicy pola Szamir. Znaczenie kolorów: czarny – ok. 30 dolmenów na dunam (dunam = 0,1 ha); różowy – 20; niebieski – 10; zielony – skupiska 2-3 dolmenów.
Na podstawie:
Times of Israel - Massive 4,000-year-old Galilee tombs force rethink of Bronze dark age