GRACIA MENDES NASI

Opracowanie Kasia Śmiałkowska | Opublikowane w piątek, 07 kwietnia 2017

Gracia Mendes Nasi (znana również jako Beatrice de Luna) była jedną z najbogatszych Żydówek renesansowej Europy. Dzięki zorganizowanej przez nią siatce pomocy setki „Conversos” uratowały się przed Inkwizycją.

Coversos to Żydzi, którzy przeszli z judaizmu na chrześcijaństwo w Hiszpanii i Portugalii, szczególnie w XIV i XV wieku, albo też ich potomkowie. Większość hiszpańskich Żydów przeszła na katolicyzm na skutek pogromów w 1391 r. Pozostali, którzy zdecydowali się na praktykowanie judaizmu, zostali wypędzeni w 1492 r. W ciągu dwóch kolejnych stuleci Conversos podlegali prawom opartym na dyskryminacji, a także nękani byli przez Inkwizycję.

Gracia urodziła się w Portugalii w 1510 r. Jej rodzina należała do Conversos. Jej członkowie uciekli do Portugalii, by móc praktykować judaizm, gdy królowa Izabella i król Ferdynand wygnali Żydów w 1492 r. Pięć lat później zostali przymusem konwertowani na katolicyzm, wraz z wszystkimi innymi Żydami mieszkającymi wówczas w Portugalii.

W 1528 r. Gracia wyszła za mąż za bardzo bogatego handlarza pieprzem, Francisco Mendesa. Najpierw odbyła się prawdopodobnie publiczna ceremonia w lizbońskiej katedrze, a następnie w ukryciu ceremonia żydowska.

Francisco Mendez i jego brat Diogo byli dyrektorami znanej na całym świecie kompanii handlowej oraz banku; mieli swoich przedstawicieli w Europie i w basenie Morza Śródziemnego. Gdy odkryto drogę morską do Indii, bracia Mendes stali się bardzo ważnymi importerami przypraw. Zajmowali się również handlem srebrem, które było konieczne do płacenia Azjatom za przyprawy.

W 1538 r., gdy Gracia miała jedynie 27 lat, Francisco zmarł. Ponieważ w testamencie rozdzielił swoją fortunę pomiędzy żonę i brata, Gracia stanęła u progu ścieżki, dzięki której stała się znaną i odnoszącą sukcesy szesnastowieczną kobietą biznesu.

Kilka lat wcześniej Francisco wraz z bratem otwarł oddział kompanii w Antwerpii. Po śmierci męża Gracia przeniosła się tam z córeczką i siostrą, Briandą – w sam czas, jako że na skutek zmieniającej się sytuacji politycznej w Portugalii papież zarządził ustanowienie tam Inkwizycji.

Osiedliwszy się w Antwerpii, Gracia zainwestowała rodzinną fortunę w interesy szwagra i zaczęła pracować nad własną pozycją nie tylko jako jego partnerki w biznesie, ale również niezależnej kobiety prowadzącej własne interesy. Brianda wyszła za mąż za Diogo, co zacieśniło kontakty między rodzinami. W 1542 r. Diogo również zmarł, zostawiając Gracii w testamencie kontrolę nad handlowym imperium. Była już teraz niezwykle ważną osobą, a ogromny majątek umożliwiał jej wywieranie wpływu na królów i papieży, co też czyniła, by ochraniać Conversos.


Współczesny portret (The Dona Gracia Project); Gracia Mendes na izraelskim znaczku (Şalom Gazetesi)

Fortuna, jaką odziedziczyła Gracia, umożliwiła jej finansowanie pomocy dla uciekinierów. Uważa się, że ona również stała za publikacją Biblii opartej na sefardyjskich tekstach źródłowych. W tym samym czasie odpierała próby odebrania jej majątku przez rozmaitych monarchów, którzy usiłowali zaaranżować małżeństwo jej córki ze swoimi krewnymi. Gdyby tak się stało, znaczna część jej fortuny by przepadła i znalazła się pod kontrolą jej zięcia. Gracia wszystkie te zakusy pokonała, co nieraz stawiało ją w niebezpiecznej sytuacji.

W Antwerpii Gracia zaczęła organizować siatkę pomocową dla krypto-Żydów (osób, które pozornie przeszły na katolicyzm) uciekających szczególnie z Hiszpanii i Portugalii, gdzie nieustannie byli w niebezpieczeństwie aresztowania przez Inkwizycję pod zarzutem herezji.

Ci uciekający conversos z początku byli wysyłani w tajemnicy na statki z przyprawami należące do kompanii Mendesów, płynące z Lizbony do Antwerpii. W Antwerpii Gracia wyposażała ich na drogę przez Alpy do Wenecji, miasta portowego, skąd transportowani byli do imperium osmańskiego. W tamtych czasach było ono pod kontrolą tureckich muzułmanów i chętnie przyjmowało Żydów na swoje tereny.

Trasa ucieczki przez Alpy była starannie przygotowana, ale niestety wiele osób straciło życie przedzierając się przez wysokie góry.

W 1544 r. Gracia znów zmuszona była do ucieczki – tym razem znalazła się w Republice Weneckiej i zamieszkała nad Canal Grande. Miasto-państwo zapewniało Żydom i conversos bezpieczne miejsce zamieszkania i prowadzenia interesów, chociaż większość praktykujących Żydów musiała przebywać w zatłoczonych gettach. Z tej przyczyny jej rodzina prawdopodobnie praktykowała judaizm w ukryciu, na zewnątrz zachowując katolicką fasadę.

Gracia nadal zajmowała się interesami, z powodzeniem handlując pieprzem, zbożem i tkaninami. Na skutek sporu z siostrą odnośnie majątku zostawionego jej przez męża przeniosła się do Ferrary.

Ferrara chętnie przyjęła rodzinę Mendesów i tam po raz pierwszy w życiu Gracia mogła oficjalnie praktykować judaizm wraz z szanowaną społecznością Żydów sefardyjskich, w mieście, które uznawało jej prawa.

Prawdopodobnie wtedy właśnie zaczęto ją nazywać Doña Gracia Nasi. Dzięki możliwości jawnego działania stała się sponsorem i organizatorką przesiedlania Żydów; korzystała przy tym ze swojej sieci handlowej. Zaangażowała się mocno w sefardyjską kolonię w Ferrarze, wspierając literaturę i druk.

Po zakończeniu sporu z siostrą Gracia wraz z córką Aną i sporym dworem przeniosłą się do Konstantypola (dzisiejszy Stambuł). Znów był to ruch wykonany we właściwym momencie, jako że na skutek kontrreformacji we Włoszech tworzyła się atmosfera wrogości.

W Konstantynopolu Doña Gracia żyła w dzielnicy europejskiej. Była bardzo przywiązana do żydowskiego stylu życia i objęła przywódczą rolę w sefardyjskim świecie imperium osmańskiego.

W 1556 r., po tym, jak Doña Gracia przybyła do Konstantynopola, papież Pius V skazał grupę conversos w Ankonie na spalenie na stosie, twierdząc, że nadal praktykują żydowskie obrzędy. W odpowiedzi Gracia zorganizowała embargo handlowe dla ankońskiego portu.

W Stambule budowała synagogi i jesziwy; jedna z synagog nosi nawet jej imię. Instytucje te miały na celu pomaganie uchodźcom w powrocie do judaizmu, wiary ich przodków.

W 1558 sułtan Sulejman Wspaniały w zamian za wzrost kwoty dorocznych podatków udzielił jej długoterminowej dzierżawy regionu Tyberiady (w owym czasie stanowiącym część osmańskiej Syrii). Przy pomocy sułtana Gracia zaczęła odbudowywać opuszczone miasta, by mogli zamieszkać w nich uchodźcy.

Jej celem było uczynienie Tyberiady nowym, znaczącym centrum żydowskiego osadnictwa, handlu i nauki. Żydowski podróżnik, który w tamtym czasie odwiedził te rejony, wspominał o jej wsparciu dla tamtejszej społeczności; po jej śmierci członkowie grupy zmuszeni byli ubiegać się o datki w innych miejscach. Przedsięwzięcie to często nazywane jest jednym z prekursorów nowoczesnego ruchu syjonistycznego.

Doña Gracia zmarła w Stambule w 1569 r.

Medal z okazjii 500-lecia Donii Gracii (źródło: Israel Coins & Medals Corporation)

Awers:
Gracia spogląda w kierunku Tyberiady, co symbolizuje jej determinację w kierunku stworzenia lepszej przyszłości dla Żydów. Biblia Ferraryjska, mury Tyberiady (odbudowane pod jej rozkazami). Palmy charakterystyczne dla regionu Tyberiady. Pieczęć Sulejmana Wspaniałego. Statek charakterystyczny dla floty, której była właścicielką. Na żaglach – litera P (Portugalia jako miejsce urodzenia) oraz A (miejsce ucieczki przed portugalską Inkwizycją.)

Rewers:
Drzwi wejściowe do muzeum Gracii w Tyberiadzie, przypominające drzwi jej pałacu w Stambule. Wers o celu Związku Donii Gracji – wspieraniu funkcji przywódczych kobiet należących do tej organizacji.


Na podstawie:
Wikipedii: Gracia Mendes Nasi, Converso

Następny | Poprzedni